Ιρλανδία: Όταν η αριστοκρατία μετέτρεψε έναν λιμό σε γενοκτονία

| upd 9 Αυγούστου 2017 19:18
0
5

Είναι αδια­νό­η­το ότι πριν ενά­μι­ση αιώ­να ένα εκα­τομ­μύ­ριο πολί­τες του πλου­σιό­τε­ρου και ισχυ­ρό­τε­ρου κρά­τους στον κόσμο πέθα­ναν από λιμό. Όπως είναι επί­σης αδια­νό­η­το ότι η κυβέρ­νη­σή τους, ενώ ήταν δια­τε­θει­μέ­νη να ξοδέ­ψει τερά­στια κον­δύ­λια για έναν άσκο­πο πόλε­μο, απο­φά­σι­σε να τους προ­σφέ­ρει μόνο υπο­τυ­πώ­δη βοή­θεια.

του Μιχά­λη Γιαν­νε­σκή

Όμως αυτό ακρι­βώς συνέ­βη στα μέσα του 19ου αιώ­να κατά τη διάρ­κεια του «λιμού της πατά­τας» στην Ιρλαν­δία, που ήταν μέρος του τότε παντο­δύ­να­μου Ηνω­μέ­νου Βασι­λεί­ου, του επί­κε­ντρου της Βρε­τα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρί­ας. Το Βασί­λειο διοι­κού­νταν από κυβέρ­νη­ση που αντι­προ­σώ­πευε κυρί­ως τα συμ­φέ­ρο­ντα της αρι­στο­κρα­τί­ας: μόνο ενή­λι­κες άνδρες με περιου­σία πάνω από ένα συγκε­κρι­μέ­νο όριο είχαν δικαί­ω­μα ψήφου.

Η κατάσχεση της ιρλανδικής γης

Η αρι­στο­κρα­τία της Αγγλί­ας λιγου­ρευό­ταν τη γη της Ιρλαν­δί­ας από τον 11ο αιώ­να. Ο αγγλι­κός στρα­τός είχε εισβά­λει επα­νει­λημ­μέ­να στη χώρα για να προ­ω­θή­σει τα αγγλι­κά συμ­φέ­ρο­ντα. Ο σφε­τε­ρι­σμός της ιρλαν­δι­κής γης ολο­κλη­ρώ­θη­κε κατά τη διάρ­κεια του αγγλι­κού εμφυ­λί­ου πολέ­μου (1642–1651), όταν ο προ­τε­στα­ντι­κός στρα­τός του Όλι­βερ Κρόμ­γου­ελ εισέ­βα­λε στην Ιρλαν­δία. Οι Άγγλοι νίκη­σαν τους Ιρλαν­δούς, κατά­σχε­σαν σχε­δόν όλη τη γη που ανή­κε σε καθο­λι­κούς και την παρα­χώ­ρη­σαν σε όσους είχαν χρη­μα­το­δο­τή­σει τον στρα­τό του Κρόμ­γου­ελ, στους στρα­τιώ­τες του και σε Άγγλους, οι οποί­οι ήταν ήδη εγκα­τα­στη­μέ­νοι στη χώρα.

Η Ιρλαν­δία έγι­νε μέρος του Ηνω­μέ­νου Βασι­λεί­ου το 1800, αλλά στην ουσία ήταν μια αποι­κία πλή­ρως ελεγ­χό­με­νη από την κυβέρ­νη­ση στην Αγγλία. Όπως είχε σχο­λιά­σει ο Καρλ Μαρξ σε ομι­λία του στο Λον­δί­νο το 1867, «η επι­κυ­ριαρ­χία [της Αγγλί­ας] στην Ιρλαν­δία ισο­δυ­να­μεί με συλ­λο­γή ενοι­κί­ου για την αγγλι­κή αρι­στο­κρα­τία».

Ο μύκητας και ο λιμός

Το 1845 η διά­δο­ση ενός μύκη­τα άρχι­σε να κατα­στρέ­φει τις καλ­λιέρ­γειες πατά­τας στην Ιρλαν­δία. Μέσα στα επό­με­να 2 χρό­νια, το 80% των καλ­λιερ­γειών είχε κατα­στρα­φεί.

Οι πατά­τες απο­τε­λού­σαν τη μονα­δι­κή τρο­φή (μαζί με λίγο γάλα) για περί­που 3 εκα­τομ­μύ­ρια φτω­χούς Ιρλαν­δούς, ενώ για άλλα 2–3 εκα­τομ­μύ­ρια ήταν το κύριο μέρος της δια­τρο­φής τους. Η κατα­στρο­φή των καλ­λιερ­γειών έφε­ρε λιμό στην Ιρλαν­δία. Το 1841 ο πλη­θυ­σμός της χώρας ήταν 8,2 εκα­τομ­μύ­ρια. Το 1851 είχε μειω­θεί στα 6,5 εκα­τομ­μύ­ρια: περί­που ένα εκα­τομ­μύ­ριο άτο­μα είχαν πεθά­νει από τον λιμό και 500.000 είχαν μετα­να­στεύ­σει.

Πει­να­σμέ­να παι­διά ψάχνουν στα χωρά­φια για πατά­τες (από Illustrated London News, 20 Φεβρουα­ρί­ου 1847)

Με τις καλ­λιέρ­γειες κατε­στραμ­μέ­νες, οι φτω­χοί αγρό­τες και χωρι­κοί δεν μπο­ρού­σαν να θρέ­ψουν τις οικο­γέ­νειές τους ούτε να πλη­ρώ­σουν τους γαιο­κτή­μο­νες για τα χωρά­φια και τις καλύ­βες που νοί­κια­ζαν από αυτούς.

Η λεπτή γραμμή μεταξύ λιμού και γενοκτονίας

Οι περισ­σό­τε­ροι γαιο­κτή­μο­νες αντι­με­τώ­πι­σαν αμεί­λι­κτα τους φτω­χούς που λιμο­κτο­νού­σαν. Όχι μόνο έκα­ναν έξω­ση σε όσους δεν μπο­ρού­σαν να πλη­ρώ­σουν το νοί­κι, αλλά κατέ­στρε­φαν τις στέ­γες από τις καλύ­βες, ώστε να μη μπο­ρούν να επι­στρέ­ψουν και να βρουν κατα­φύ­γιο από το κρύο, το χιό­νι και την βρο­χή.

Έξω­ση ενοί­κων και κατα­στρο­φή της στέ­γης της καλύ­βας τους (από Illustrated London News, 16 Δεκεμ­βρί­ου 1848)

Η φιλαν­θρω­πι­κή βοή­θεια που προ­σέ­φε­ρε η βρε­τα­νι­κή κυβέρ­νη­ση ήταν υπο­τυ­πώ­δης και ανε­παρ­κής: δια­νο­μή σού­πας σε ένα μικρό ποσο­στό των λιμο­κτο­νού­ντων και χρη­μα­το­δό­τη­ση της κατα­σκευ­ής μερι­κών δρό­μων και άλλων έργων υπο­δο­μής για να προ­σφέ­ρουν θέσεις εργα­σί­ας. Μολα­ταύ­τα, λόγω της ανό­δου των τιμών των τρο­φί­μων, όσοι έβρι­σκαν δου­λειά δεν πλη­ρώ­νο­νταν αρκε­τά για να θρέ­ψουν τις οικο­γέ­νειές τους.

Λόγω της αντι­με­τώ­πι­σής του από τις Αρχές, στην ουσία ο λιμός εξε­λί­χθη­κε σε γενο­κτο­νία. Όπως ανέ­φε­ρε το Illustrated London News στις 15 Δεκεμ­βρί­ου 1849, «[…] το Γου­έ­στμιν­στερ, το κέντρο του πολι­τι­σμού […] κατέ­στη­σε τη μού­χλα της πατά­τας μέσο αφα­νι­σμού […] των Ιρλαν­δών». Μέχρι και ο τότε κυβερ­νή­της της Ιρλαν­δί­ας δήλω­σε ότι δεν υπήρ­χε άλλο κρά­τος στην Ευρώ­πη το οποίο θα επέ­με­νε τόσο ψυχρά σε μια πολι­τι­κή εξό­ντω­σης.

Παρό­τι πολ­λοί ιστο­ρι­κοί δια­φω­νούν με τη χρή­ση του όρου «γενο­κτο­νία», ο τρό­πος που αντι­με­τω­πί­στη­κε ο λιμός περι­λαμ­βά­νε­ται στον ορι­σμό της γενο­κτο­νί­ας του ΟΗΕ: «[…] επι­βάλ­λο­ντας σκό­πι­μα σε ομά­δα [ανθρώ­πων] συν­θή­κες ζωής που υπο­λο­γί­ζε­ται ότι θα επι­φέ­ρουν την ολι­κή ή μερι­κή κατα­στρο­φή της …».

Οι προτεραιότητες της κυβέρνησης

Το κόστος δια­τρο­φής των λιμο­κτο­νού­ντων Ιρλαν­δών απο­τέ­λε­σε την κύρια δικαιο­λο­γία για την ανε­παρ­κή ανθρω­πι­στι­κή βοή­θεια που προ­σφέρ­θη­κε στον πλη­θυ­σμό. Συνο­λι­κά, από το 1845 έως το 1850 το κρά­τος δαπά­νη­σε περί­που 8 εκα­τομ­μύ­ρια στερ­λί­νες για να αντι­με­τω­πί­σει τον λιμό.

Όμως, μόλις 10 χρό­νια νωρί­τε­ρα, το ίδιο κρά­τος είχε απο­ζη­μιώ­σει τους γαιο­κτή­μο­νες στις βρε­τα­νι­κές αποι­κί­ες στην Αμε­ρι­κή για την κατάρ­γη­ση της δου­λεί­ας με 22 εκα­τομ­μύ­ρια στερ­λί­νες. Ενώ 3 χρό­νια αργό­τε­ρα θα ξόδευε 75 εκα­τομ­μύ­ρια στερ­λί­νες για να χρη­μα­το­δο­τή­σει τον πόλε­μο στην Κρι­μαία, στον οποίο ανα­μεί­χθη­κε η Αγγλία, κυρί­ως για να μην επω­φε­λη­θεί η Ρωσία από τη στα­δια­κή κατάρ­ρευ­ση της Οθω­μα­νι­κής Αυτο­κρα­το­ρί­ας.

Το ιδεολογικό υπόβαθρο των συμφερόντων

Η ανε­πάρ­κεια της ανθρω­πι­στι­κής βοή­θειας για τους Ιρλαν­δούς αντι­κα­το­πτρί­ζει την επι­κρα­τού­σα ιδε­ο­λο­γία της άρχου­σας τάξης εκεί­νη την επο­χή. Δηλώ­σεις κυβερ­νη­τι­κών στε­λε­χών, πολι­τι­κών και σχο­λια­στών της επο­χής υπο­δει­κνύ­ουν το ιδε­ο­λο­γι­κό υπό­βα­θρο πάνω στο οποίο βασί­στη­κε η υπο­τυ­πώ­δης αντι­με­τώ­πι­ση της λιμο­κτο­νί­ας.

Τα λόγια του Charles Trevelyan, του κυβερ­νη­τι­κού εκπρο­σώ­που υπεύ­θυ­νου για την παρο­χή βοή­θειας στους Ιρλαν­δούς, είναι ενδει­κτι­κά: «Η θεία κρί­ση έστει­λε τη συμ­φο­ρά για να συνε­τί­σει τους Ιρλαν­δούς, τέτοια συμ­φο­ρά δεν μπο­ρεί να μετρια­στεί». Όμως οι εμπο­ρι­κές συναλ­λα­γές της επο­χής, οι εφη­με­ρί­δες, και τα πρα­κτι­κά του Κοι­νο­βου­λί­ου δεί­χνουν ότι η «θεία κρί­ση» απο­τε­λού­σε πρό­σχη­μα κάλυ­ψης οικο­νο­μι­κών συμ­φε­ρό­ντων.

Αφε­νός των συμ­φε­ρό­ντων των εμπό­ρων, οι οποί­οι επέ­λε­γαν τις πιο επι­κερ­δείς αγο­ρές για τα προ­ϊ­ό­ντα τους, παρό­τι οι συμπο­λί­τες τους λιμο­κτο­νού­σαν. Η Ιρλαν­δία εξή­γα­γε τρό­φι­μα κατά τη διάρ­κεια του λιμού, όπως αρκε­τή ποσό­τη­τα δημη­τρια­κών για να τρέ­φο­νται 2 εκα­τομ­μύ­ρια άτο­μα στην Αγγλία. Αφε­τέ­ρου των συμ­φε­ρό­ντων των κερ­δο­σκό­πων επεν­δυ­τών: οι Times του Λον­δί­νου έγρα­φαν στις 2 Απρι­λί­ου 1849 ότι τα μέτρα που είχε υιο­θε­τή­σει η κυβέρ­νη­ση «ανοί­γουν την ιρλαν­δι­κή γη για βιο­μη­χα­νι­κές πρω­το­βου­λί­ες και την εισα­γω­γή νέων κεφα­λαί­ων», υπο­στη­ρί­ζο­ντας ότι το «απο­κρου­στι­κό χάσμα» που είχε δημιουρ­γη­θεί στην ιρλαν­δι­κή κοι­νω­νία λόγω του λιμού ήταν το αντί­τι­μο για «μελ­λο­ντι­κή ευη­με­ρία». Σχο­λια­στές τόνι­ζαν ότι η οικο­νο­μι­κή ανά­πτυ­ξη της Ιρλαν­δί­ας χρεια­ζό­ταν όχι μόνο αύξη­ση των επεν­δύ­σε­ων, αλλά και μεί­ω­ση του πλη­θυ­σμού. Η μετα­νά­στευ­ση χιλιά­δων «παπι­στών Κελ­τών» από την Ιρλαν­δία λόγω του λιμού χαρα­κτη­ρί­στη­κε «ευλο­γία» για τη χώρα από την τοπι­κή προ­τε­στα­ντι­κή διοί­κη­ση.

Ο λιμός ως εφαλτήριο του κινήματος ανεξαρτησίας

Η λιμο­κτο­νία έπαι­ξε σημα­ντι­κό ρόλο στην ανε­ξαρ­τη­το­ποί­η­ση της Ιρλαν­δί­ας από την Βρε­τα­νία 70 χρό­νια αργό­τε­ρα. Τα δει­νά που υπέ­στη ο λαός κατά τη διάρ­κεια του λιμού και η έλλει­ψη αλλη­λεγ­γύ­ης από την κυβέρ­νη­ση του Λον­δί­νου ενί­σχυ­σαν την εθνι­κή συνεί­δη­ση των Ιρλαν­δών και ενέ­πνευ­σαν τον αγώ­να για ανε­ξαρ­τη­σία.

Επι­πλέ­ον, η αύξη­ση της μετα­νά­στευ­σης των Ιρλαν­δών δημιούρ­γη­σε πυρή­νες εθνι­κής συνεί­δη­σης ανά τον κόσμο που δεν μπο­ρού­σε να ελέγ­ξει η αγγλι­κή κυβέρ­νη­ση. Αυτοί οι πυρή­νες, κυρί­ως στις ΗΠΑ, χρη­μα­το­δό­τη­σαν τα διά­φο­ρα κινή­μα­τα ανε­ξαρ­τη­σί­ας.

Η έλλειψη ενδιαφέροντος για τη λιμοκτονία

Σήμε­ρα, ο λιμός δεν ανα­φέ­ρε­ται σχε­δόν καθό­λου στην Βρε­τα­νία. Οι ανα­φο­ρές για τη λιμο­κτο­νία στα βιβλία ιστο­ρί­ας που διδά­σκο­νται στα αγγλι­κά σχο­λεία μειώ­θη­καν με το πέρα­σμα του χρό­νου και σήμε­ρα δεν γίνε­ται καθό­λου μνεία.

Επι­πλέ­ον, οι Βρε­τα­νοί πολι­τι­κοί δεν ανα­γνώ­ρι­σαν τον ρόλο του βρε­τα­νι­κού κρά­τους στη λιμο­κτο­νία. Η μόνη εξαί­ρε­ση ήταν ο πρω­θυ­πουρ­γός Τόνι Μπλερ, ο οποί­ος απο­λο­γή­θη­κε στους Ιρλαν­δούς για τη λιμο­κτο­νία το 1997 και παρα­δέ­χθη­κε ότι οι κυβερ­νώ­ντες στο Λον­δί­νο την επο­χή του λιμού δεν φρό­ντι­σαν τους πολί­τες του κρά­τους τους. Ωστό­σο, η απο­λο­γία του Μπλερ έγι­νε σε μια συγκυ­ρία που ενεί­χε σκο­πι­μό­τη­τα: Ο Μπλερ στό­χευε στην επί­τευ­ξη συμ­φω­νί­ας για τη συμ­φι­λί­ω­ση των αντι­μα­χο­μέ­νων Προ­τε­στα­ντών και Καθο­λι­κών στη Βόρεια Ιρλαν­δία. Η συμ­φω­νία όντως υπο­γρά­φη­κε μερι­κούς μήνες μετά από τη δήλω­σή του.

Ακό­μα και στην Ιρλαν­δία, οι ανα­φο­ρές στη λιμο­κτο­νία είναι σχε­τι­κά περιο­ρι­σμέ­νες. Για περί­που 30 χρό­νια μετά την ανε­ξαρ­τη­σία της χώρας από τη Βρε­τα­νία, το 1930–1960, παρα­τη­ρή­θη­κε «ιστο­ριο­γρα­φι­κή σιγή». Μετά από το 1960, δια­μορ­φώ­θη­καν δύο ιστο­ριο­γρα­φι­κές τάσεις: η ρεβι­ζιο­νι­στι­κή και η εθνι­κι­στι­κή που υπο­βαθ­μί­ζει ή υπο­γραμ­μί­ζει, αντί­στοι­χα, την ευθύ­νη της αγγλι­κής εξου­σί­ας για τη λιμο­κτο­νία.

Οι κυβερ­νή­σεις της Ιρλαν­δί­ας έτει­ναν κυρί­ως προς τη ρεβι­ζιο­νι­στι­κή τάση, και μόνο το 2008, 160 χρό­νια μετά το λιμό, καθιέ­ρω­σαν Ημέ­ρα Μνή­μης της Λιμο­κτο­νί­ας. Η έλλει­ψη κυβερ­νη­τι­κού ενδια­φέ­ρο­ντος σχε­τι­κά με την από­δο­ση ευθυ­νών για ένα τόσο σημα­ντι­κό γεγο­νός της ιρλαν­δι­κής ιστο­ρί­ας μάλ­λον υπο­δει­κνύ­ει ότι η ανε­ξαρ­τη­το­ποί­η­ση της Ιρλαν­δί­ας από τη Βρε­τα­νία δεν έχει ολο­κλη­ρω­θεί.

Πηγές:

  1. Bourke, P.M.A. (1968). The Use of the Potato Crop in Pre-Famine Ireland. Journal of the Statistical and Social Impact Society of Ireland,Vol. 12, No. 6, pp. 72–96
  2. Coogan, T.P. (2012). The Famine Plot – England’s Role in Ireland’s Greatest Tragedy. Palgrave Macmillan, Basingstoke
  3. Doyle, A. (2002). Ethnocentrism and History Textbooks: Representation of the Irish Famine 1845–49 inhistory textbooks in English secondary schools. Intercultural Education, vol. 13, No. 3, pp. 315–330.
  4. Donnelly, J.S. (2002). The Great Irish Potato Famine. Sutton Publishing, Stroud
  5. Kinealy, C. (1997). A Death-Dealing Famine – The Great Hunger in Ireland. Pluto Press, London
  6. Morash, C. and Hayes, R. (1996). Fearful Realities – New Perspectives on the Famine. Irish Academic Press, Dublin
  7. Ó Gráda, C. (1989). The Great Irish Famine. Macmillan, London
  8. Vaughan, W.E. (1984). Landlords and Tenants in Ireland 1848–1904. The Economic and Social History Society of Ireland
  9. Αρχεία με εφη­με­ρί­δες από την επο­χή του λιμού:
    https://viewsofthefamine.wordpress.com (τελευ­ταία πρό­σβα­ση 21 Ιου­νί­ου 2017).
    https://digital.library.villanova.edu/Collection/vudl:145635 (τελευ­ταία πρό­σβα­ση 21 Ιου­νί­ου 2017)
  10. Σχε­τι­κά πρα­κτι­κά του Βρε­τα­νι­κού Κοι­νο­βου­λί­ου:
    http://hansard.millbanksystems.com/commons/1846/mar/13/fever-and-famine-ireland (τελευ­ταία πρό­σβα­ση 21 Ιου­νί­ου 2017)
*Οι από­ψεις του ιστο­λο­γί­ου δεν συμπί­πτουν απα­ραί­τη­τα με το περιε­χό­με­νο του άρθρου

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιό σας
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας