Η Μόσχα και όχι ο Τζόνσον ματαίωσε την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο το 1964;

| upd 9 Αυγούστου 2017 19:18
0
7

Μια μαρ­τυ­ρία του Βάσ­σου Λυσ­σα­ρί­δη για τη συνά­ντη­σή του με τον Νική­τα Χρου­στσώφ το 1964, και τι λένε οι ιστο­ρι­κοί.

Του Δημή­τρη Κων­στα­ντα­κό­που­λου

Από την πρώ­τη στιγ­μή που δημιουρ­γή­θη­κε η Κυπρια­κή Δημο­κρα­τία, οι από­πει­ρες να κατα­λυ­θεί ήταν “ψωμο­τύ­ρι” στη ζωή αυτού του κρά­τους, για έναν κυρί­ως λόγο: τη δεσπό­ζου­σα θέση του νησιού στην Ανα­το­λι­κή Μεσό­γειο. Η πρώ­τη από αυτές ήταν το 1964, όταν η Τουρ­κία του Ινο­νού, πιθα­νώς με την παρό­τρυν­ση ή πάντως με την ανο­χή, τότε, των Ηνω­μέ­νων Πολι­τειών και της Μεγά­λης Βρε­τα­νί­ας, ετοι­μά­στη­κε να εισβά­λει στο νησί.

Μέχρι τώρα, η κυρί­αρ­χη ερμη­νεία στους ασχο­λού­με­νους με το Κυπρια­κό, ήταν ότι η εισβο­λή απε­τρά­πη λόγω της επι­στο­λής με την οποία ο Πρό­ε­δρος Τζόν­σον ειδο­ποιού­σε τον Ινο­νού να μην εισβά­λει. Η επι­στο­λή δόθη­κε από τους ίδιους τους Αμε­ρι­κα­νούς σχε­τι­κά σύντο­μα στη δημο­σιό­τη­τα, ίσως σε μία προ­σπά­θεια να δημιουρ­γη­θεί η εντύ­πω­ση ότι όχι μόνο δεν ενθάρ­ρυ­ναν, αλλά και απέ­τρε­ψαν την Τουρ­κία. Είναι όμως έτσι τα πράγ­μα­τα;

Μιλώ­ντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο πρώ­ην Πρό­ε­δρος της Βου­λής των Αντι­προ­σώ­πων στην Κύπρο και προ­σω­πι­κός για­τρός του Αρχιε­πι­σκό­που Μακα­ρί­ου Δρ. Βάσ­σος Λυσ­σα­ρί­δης, αμφι­σβη­τεί αυτή την εκδο­χή και κατα­θέ­τει τη δική του μαρ­τυ­ρία για το ταξί­δι του στο Σότσι και τη συνά­ντη­σή του με τον τότε σοβιε­τι­κό ηγέ­τη Νική­τα Χρου­στσώφ.

Ο “Για­τρός” Βάσ­σος Λυσ­σα­ρί­δης, ιδρυ­τής και επί­τι­μος Πρό­ε­δρος της ΕΔΕΚ, του σοσια­λι­στι­κού κόμ­μα­τος της Κύπρου, είναι μια εμβλη­μα­τι­κή μορ­φή των εθνι­κών και κοι­νω­νι­κών αγώ­νων στο νησί, αλλά, επί­σης, και ένα σύμ­βο­λο των εθνι­κο­α­πε­λευ­θε­ρω­τι­κών αγώ­νων σε όλο τον αποι­κιο­κρα­τού­με­νο κόσμο, μετά τον Β’ Παγκό­σμιο Πόλε­μο. Υπήρ­ξε φίλος με τον Μαντέ­λα, τον Νάσ­σερ, τον Αρα­φάτ, τον Καντά­φι, τον Άσαντ, τον Κάστρο μετα­ξύ πολ­λών άλλων. Άνθρω­πος-γέφυ­ρα ανά­με­σα στην ΕΑΜι­κή εθνι­κή αντί­στα­ση και την ΕΟΚΑ, όπως και ανά­με­σα στους κοι­νω­νι­κούς και τους εθνι­κούς αγώ­νες του κυπρια­κού λαού, ο Βάσ­σος Λυσ­σα­ρί­δης εκπρο­σώ­πη­σε, μαζί με τον Τάσ­σο Παπα­δό­που­λο, την ΕΟΚΑ στη διά­σκε­ψη του Λον­δί­νου, που απο­φά­σι­σε την ίδρυ­ση του κυπρια­κού κρά­τους. Δια­φώ­νη­σε όμως με τις συμ­φω­νί­ες που υπε­γρά­φη­σαν εκεί από την τότε ελλη­νι­κή κυβέρ­νη­ση και τον Αρχιε­πί­σκο­πο Μακά­ριο.

Η δια­φυ­γή του από την ενα­ντί­ον του δολο­φο­νι­κή από­πει­ρα, στις 30 Αυγού­στου 1974, στην οποία σκο­τώ­θη­κε ο οργα­νω­τι­κός γραμ­μα­τέ­ας του Σοσια­λι­στι­κού Κόμ­μα­τος ποι­η­τής Δώρος Λοΐ­ζου, υπήρ­ξε καθο­ρι­στι­κή για να γίνει δυνα­τή η επι­στρο­φή του Μακα­ρί­ου στην Κύπρο. Για­τί παρα­μέ­νει αμφί­βο­λο ότι θα μπο­ρού­σε τελι­κά ο Αρχιε­πί­σκο­πος να επι­στρέ­ψει στο νησί, χωρίς την υπό τον Λυσ­σα­ρί­δη αντί­στα­ση τόσο προς το χου­ντι­κό πρα­ξι­κό­πη­μα, όσο και  προς το “μετα­πρα­ξι­κό­πη­μα” που ακο­λού­θη­σε. Έτσι έγι­νε δυνα­τή η σωτη­ρία του κυπρια­κού κρά­τους, έστω και ακρω­τη­ρια­σμέ­νου, από τη δεύ­τε­ρη μεί­ζο­να από­πει­ρα κατά­λυ­σής του, το 1974, που ακο­λού­θη­σε εκεί­νη του 1964 (διά­φο­ρες άλλες μικρό­τε­ρης σημα­σί­ας σχε­διά­στη­καν και άρχι­σαν να εκτε­λού­νται στο ενδιά­με­σο).

Η συνάντηση Λυσσαρίδη — Χρουστσώφ

Το 1964, ο Αρχιε­πί­σκο­πος Μακά­ριος έστει­λε στη Σοβιε­τι­κή Ένω­ση τον Βάσ­σο Λυσ­σα­ρί­δη για να ζητή­σει βοή­θεια. Να πως μας περιέ­γρα­ψε ο τελευ­ταί­ος τη συνά­ντη­σή του με τον Νική­τα Χρου­στσώφ στη θερι­νή κατοι­κία του στο Σότσι της Μαύ­ρης Θάλασ­σας:

Με είχε στεί­λει ο Μακά­ριος να δω τον Χρου­στσώφ, μαζί με τον υπουρ­γό Εμπο­ρί­ου τον Ανδρέα τον Αρα­ού­ζο για προ­κά­λυμ­μα. Πήγα­με στη Μαύ­ρη Θάλασ­σα, στο Σότσι, με ειδι­κή πτή­ση από την Μόσχα. Τον είδα­με, ήταν στην αρχή στο γυμνα­στή­ριο, μετά προ­γευ­μά­τι­ζε. Μίλη­σε ο υπουρ­γός για τα δικά του, ανέ­πτυ­ξα κι εγώ ότι ανα­μέ­νου­με μια επί­θε­ση από τη Τουρ­κία και τι μπο­ρού­με να περι­μέ­νου­με από τη Σοβιε­τι­κή Ένω­ση.

Ο Χρου­στσώφ με άκου­σε και με το χαρα­κτη­ρι­στι­κό του ύφος μου λέει: «βλέ­πεις τι τρώω; Τρώω ελιές από την πατρί­δα σου!». Του λέω: «κυπρια­κές;». «Όχι!» μου λέει «ελλη­νι­κές!».
Δεν νομί­ζω να ήταν τυχαίο. Αλλά δεν μπο­ρώ να ξέρω και με βεβαιό­τη­τα. «Ε», του λέω, «το βλέ­πω». «Ξέρεις τι είναι εκεί πέρα μακριά;» μου λέει δεί­χνο­ντας προς νότο τον ορί­ζο­ντα και συνε­χί­ζει: «είναι η Τουρ­κία. Ωραία. Μια μεγά­λη χώρα σαν εμάς δεν μπο­ρεί να επι­τρέ­ψει σε αυτή τη μικρή δύνα­μη να κάνει εισβο­λή στη χώρα σου».

Επει­δή ήξε­ρα ότι ο Αρα­ού­ζος ήταν ένας θαυ­μά­σιος άνθρω­πος, αλλά ήταν πολι­τι­κά κάπως αφε­λής, ρωτάω τον Χρου­στσώφ: «καλά, κι αν κατα­λη­φθεί­τε εξ απρο­ό­πτου;». Γέλα­σε και μου λέει: «τότε δεν θα είμα­στε μεγά­λη δύνα­μη».

Λέω: «να μετα­φέ­ρω αυτά εις τον Μακά­ριο;». Βάζει κάτι γέλια χωριά­τι­κα και μου λέει: «δεν μου λες, για του­ρι­σμό ήρθες εδώ πέρα;».

Και ήταν τότε που έγρα­ψε την επι­στο­λή προς τον Τζόν­σον, με την οποία προει­δο­ποιού­σε ότι αν η Τουρ­κία εισβά­λει στη Κύπρο, η Σοβιε­τι­κή Ένω­ση δεν έχει παρά να πάρει μέτρα ενα­ντί­ον της Τουρ­κί­ας, και εννο­ού­σε στρα­τιω­τι­κά. Και ανα­γκά­ζε­ται τότε ο Τζόν­σον να γρά­ψει την περι­βό­η­τη επι­στο­λή προς τους Τούρ­κους, προς τον πρω­θυ­πουρ­γό Ισμέτ Ινο­νού, στις 5 Ιου­νί­ου του 1964. Και μετά όλοι ευγνω­μο­νούν τον Τζόν­σον ότι δήθεν ματαί­ω­σε την εισβο­λή της Τουρ­κί­ας τότε στην Κύπρο, ενώ η ματαί­ω­ση έγι­νε από τον Χρου­στσώφ, με προ­σω­πι­κή μου μαρ­τυ­ρία και προ­σω­πι­κή μου εμπει­ρία. Για εμάς η Σοβιε­τι­κή Ένω­ση, με μικρές εξαι­ρέ­σεις στο τέλος, και μέχρι σήμε­ρα ακό­μα η Ρωσία για νάμα­στε δίκαιοι, εξα­κο­λου­θεί να είναι μια θετι­κή δύνα­μη”.

Η στάση των Βρετανών το 1964

Την άπο­ψη ότι οι Σοβιε­τι­κοί και όχι οι Αμε­ρι­κα­νοί απέ­τρε­ψαν την εισβο­λή του 1964 υιο­θε­τεί, μιλώ­ντας στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, ο William Mallinson, Βρε­τα­νός διπλω­μά­της και ιστο­ρι­κός, συγ­γρα­φέ­ας πολ­λών βιβλί­ων για την Κύπρο και την Ελλά­δα, μερι­κά από τα οποία μετα­φρά­στη­καν και ελλη­νι­κά (το τελευ­ταίο, Πικρές Εληές κυκλο­φο­ρεί από τις εκδό­σεις Εστία, ενώ ένα προη­γού­με­νο, Κύπρος, μια Ιστο­ρι­κή Προ­ο­πτι­κή, από τις εκδό­σεις Παπα­ζή­ση). Ο Μάλ­λιν­σον έχει ερευ­νή­σει συστη­μα­τι­κά τα αρχεία του Φόρειν Όφις και μας παρου­σί­α­σε ένα τηλε­γρά­φη­μα από την βρε­τα­νι­κή πρε­σβεία προς το Λον­δί­νο, όπου οι Βρε­τα­νοί ενη­με­ρώ­νουν τον Οργα­νι­σμό Ηνω­μέ­νων Εθνών, ότι όχι μόνο δεν προ­τί­θε­νται να κάνουν τίπο­τα με τα στρα­τεύ­μα­τά τους για να εμπο­δί­σουν την εισβο­λή, αλλά δεν θέλουν να κάνει ούτε και η δύνα­μη του ΟΗΕ στο νησί. Σε σχε­τι­κό τηλε­γρά­φη­μα, με ημε­ρο­μη­νία 7 Ιου­λί­ου 1964, ανα­φέ­ρε­ται σχε­τι­κά, σύμ­φω­να πάντα με τον κ. Μάλ­λιν­σον:

Κατα­στή­σα­με σαφές στα Ηνω­μέ­να Έθνη, ότι δεν θα μπο­ρού­σα­με να συμ­φω­νή­σου­με στη χρή­ση της UNFICYP (σ.σ. Ειρη­νευ­τι­κή Δύνα­μη του ΟΗΕ στην Κύπρο) για να απο­κρού­σει εξω­τε­ρι­κή επέμ­βα­ση και ότι οι πάγιες δια­τα­γές στα στρα­τεύ­μα­τά μας εκτός UNFICYP, είναι να απο­συρ­θούν στις Περιο­χές Κυριάρ­χων Βάσε­ων αμέ­σως μόλις συμ­βεί τέτοια επέμ­βα­ση”  [British Embassy, Washington to Foreign Office, 7 July 1964, telegram 8541, NA FO 371/174766, file C1205/2/G]

Ο αρχη­γός των ελλη­νι­κών Ενό­πλων δυνά­με­ων Πιπι­λής”, μας λέει ο Μάλ­λιν­σον, “είχε την αφε­λή πεποί­θη­ση ότι οι ΗΠΑ θα εμπό­δι­ζαν διά της βίας μια περιο­ρι­σμέ­νη τουρ­κι­κή επέμ­βα­ση. Στο φως της εμπει­ρί­ας του τι συνέ­βη δέκα χρό­νια αργό­τε­ρα, η ιδέα ότι οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες θα επέ­τρε­παν μια περιο­ρι­σμέ­νη τουρ­κι­κή επέμ­βα­ση, ώστε να επι­βάλ­λουν το σχέ­διο Μπωλ-Άτσε­σον, μοιά­ζει αρκε­τά πιθα­νή”.

Γι’ αυτό, συνε­χί­ζει ο Μάλ­λιν­σον, η στα­θε­ρή σοβιε­τι­κή στά­ση μοιά­ζει να απέ­τρε­ψε το 1964 την τουρ­κι­κή εισβο­λή και τον δια­μοι­ρα­σμό της Κύπρου σε δύο χώρες του ΝΑΤΟ, άπο­ψη που ενστερ­νί­ζο­νται και άλλοι μελε­τη­τές της περιό­δου  [Dodd, Clement, The Cyprus Issue, Eothen Press, Huntingdon, 1995, p. 33; Celik, Yasemin, Contemporary Turkish Foreign Policy, Praeger, Westpoint, 1999, p. 49. και Joseph, Joseph S., Cyprus: Ethnic Conflict and International Politics, St. Martin’s Press, London and New York, 1997]

Η Ουά­σιγ­κτον φαί­νε­ται ότι ανέ­κρου­σε πρύ­μνα σε ότι αφο­ρά μια εισβο­λή της Τουρ­κί­ας στην Κύπρο, όταν η Μόσχα την προει­δο­ποί­η­σε ότι “αν υπάρ­ξει μια ένο­πλη ξένη εισβο­λή της κυπρια­κής επι­κρά­τειας”, τότε “η Σοβιε­τι­κή Ένω­ση θα βοη­θή­σει την Κυπρια­κή Δημο­κρα­τία να υπε­ρα­σπι­στεί την ελευ­θε­ρία και ανε­ξαρ­τη­σία της ενα­ντί­ον της ξένης επέμ­βα­σης”. Οι Ηνω­μέ­νες Πολι­τεί­ες ανη­σύ­χη­σαν όχι μόνο για άμε­ση συν­δρο­μή στην κυπρια­κή άμυ­να, αλλά και για την πιθα­νό­τη­τα σοβιε­τι­κής επέμ­βα­σης ενα­ντί­ον της ίδιας της Τουρ­κί­ας, αν αυτή εισέ­βα­λε στην Κύπρο.

Αλλα­γή των μέσων, όχι των σκο­πών – το περι­στα­τι­κό με τον Μπωλ και η μαρ­τυ­ρία Πάκαρντ
Αν ο Πρό­ε­δρος Τζόν­σον ανέ­κρου­σε πρύ­μνα ως προς την υπο­στή­ρι­ξη ή ανο­χή μιας τουρ­κι­κής εισβο­λής, δεν παραι­τή­θη­κε από τις κεντρι­κές επι­διώ­ξεις της τότε πολι­τι­κής των ΗΠΑ, μέσω άλλων μεθό­δων και “διό­δων”.

Όταν το 1964, επε­σκέ­φθη την Κύπρο ο εκτε­λών χρέη Υπουρ­γού Εξω­τε­ρι­κών των ΗΠΑ Τζωρτζ Μπωλ, ο αξιω­μα­τι­κός της υπη­ρε­σί­ας πλη­ρο­φο­ριών του βρε­τα­νι­κού βασι­λι­κού ναυ­τι­κού Μάρ­τιν Πάκαρντ τον πήρε με ελι­κό­πτε­ρο να του δεί­ξει την πρά­σι­νη γραμ­μή. Ο Πάκαρντ, όπως είπε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, είχε πάρει εντο­λή από τον Βρε­τα­νό στρα­τη­γό Young, διοι­κη­τή των βρε­τα­νι­κών δυνά­με­ων στην Κύπρο, να φρο­ντί­σει όχι μόνο να στα­μα­τή­σουν οι διε­νέ­ξεις Ελλη­νο­κυ­πρί­ων και Τουρ­κο­κυ­πρί­ων, αλλά και να τους επα­να­συμ­φι­λιώ­σει, κάτι που έκα­νε σε αγα­στή συνερ­γα­σία τόσο με τον Μακά­ριο, όσο και με τον Τουρ­κο­κύ­πριο ηγέ­τη Κιου­τσούκ. Μετά το πέρας της πτή­σης πάνω από την πρά­σι­νη γραμ­μή, ο Μπωλ, όπως μας λέει ο Πάκαρντ, τον χτύ­πη­σε στην πλά­τη και του είπε:

Φαντα­στι­κή δου­λειά γιε μου. Αλλά τα κατά­λα­βες όλα λάθος. Δεν σου έχει πει κανείς ότι η δου­λειά μας εδώ είναι να χωρί­σου­με, όχι να ενώ­σου­με;”. (Όλη η ιστο­ρία υπάρ­χει στο βιβλίο του Getting It wrong: Fragments from a Cyprus Diary 1964).

Ο Πάκαρντ δεν ήταν ο μόνος δυτι­κός αξιω­μα­τού­χος που είχε μπερ­δευ­τεί με την βρε­τα­νι­κή και με την αμε­ρι­κα­νι­κή πολι­τι­κή στο Κυπρια­κό, ιδί­ως πότε και για­τί ήθε­λαν να χωρί­σουν, πότε και για­τί ήθε­λαν να ενώ­σουν. Ο ίδιος ο Υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών της Μεγά­λης Βρε­τα­νί­ας Χάρολντ Μακ­μί­λαν χρειά­στη­κε να εξη­γή­σει στο υπουρ­γι­κό συμ­βού­λιο τι έκα­νε στις δια­πραγ­μα­τεύ­σεις λέγο­ντας: “Ο σκο­πός μας είναι να αντι­τά­ξου­με στους Έλλη­νες την τουρ­κι­κή άρνη­ση να δεχθούν τη διχο­τό­μη­ση και να τους εξα­να­γκά­σου­με να δεχτούν τη δική μας κυριαρ­χία”.
Όπως το έθε­σε, με … εγε­λια­νούς όρους (!), ένας θεω­ρη­τι­κός της αγγλι­κής αποι­κιο­κρα­τί­ας “η θέση είναι η Ένω­ση, το δικαί­ω­μα των Ελλή­νων στην αυτο­διά­θε­ση, η αντί­θε­ση είναι η τουρ­κι­κή διεκ­δί­κη­ση για Διχο­τό­μη­ση, η σύν­θε­ση είναι η δική μας κυριαρ­χία”.

Ο Λύντον Τζόνσον σε ρόλο Προφήτη

Ιστο­ρι­κή έχει άλλω­στε μεί­νει η φρά­ση του Προ­έ­δρου Λύντον Τζόν­σον το 1964, προς τον Έλλη­να Πρέ­σβη στην Ουά­σιγ­κτον, όπως την ανα­φέ­ρει ο Richard Clogg στο βιβλίο του Α Concise History of Greece από τις εκδό­σεις Cambridge University Press. Όταν ο Πρέ­σβης προ­σπά­θη­σε να του εξη­γή­σει ότι το ελλη­νι­κό κοι­νο­βού­λιο δεν θα επέ­τρε­πε να παρα­χω­ρη­θεί στην Τουρ­κία το Καστε­λό­ρι­ζο, όπως προ­έ­βλε­πε το σχέ­διο Άτσε­σον-Μπωλ, ο Πρό­ε­δρος του είπε επί λέξει: “Γαμώ το κοι­νο­βού­λιό σας. Γαμώ το Σύνταγ­μά σας”.

Ένα χρό­νο μετά, ο Βασι­λεύς Κων­στα­ντί­νος εξα­νά­γκα­σε σε παραί­τη­ση τον πρω­θυ­πουρ­γό Γεώρ­γιο Παπαν­δρέ­ου και τρία χρό­νια μετά επε­βλή­θη στην Ελλά­δα δικτα­το­ρία. Ο Γεώρ­γιος Παπα­δό­που­λος απέ­συ­ρε την ελλη­νι­κή μεραρ­χία από την Κύπρο και ο διά­δο­χός του Δημή­τριος Ιωαν­νί­δης οργά­νω­σε το πρα­ξι­κό­πη­μα και την από­πει­ρα δολο­φο­νί­ας του Μακα­ρί­ου. Η ΕΟΚΑ Β’ προ­σπά­θη­σε λίγο αργό­τε­ρα να δολο­φο­νή­σει τον Βάσ­σο Λυσ­σα­ρί­δη και δολο­φό­νη­σε τελι­κά τον Δώρο Λοΐ­ζου. Πολύ αργό­τε­ρα ο Πρό­ε­δρος Κλί­ντον και ο ανα­πλη­ρω­τής Υπουρ­γός Εξω­τε­ρι­κών Ρίτσαρντ Χόλ­μπρουκ ζήτη­σαν συγ­γνώ­μη για αυτά τα γεγο­νό­τα.

Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ/protothema.gr
*Οι από­ψεις του ιστο­λο­γί­ου δεν συμπί­πτουν απα­ραί­τη­τα με το περιε­χό­με­νο του άρθρου

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Παρακαλώ εισάγετε το σχόλιό σας
Παρακαλώ εισάγετε το όνομά σας